Σύντομη αναφορά στο Κοζανίτικο ιδίωμα    

Αν τον υπόλοιπο χρόνο το τοπικό ιδίωμα (στη σημερινή παρεφθαρμένη του μορφή) εμφανίζεται σποραδικά οτην επίσημη ζωή της πόλης, συχνότερα σε κοινωνικές εκδηλώσεις όταν υπάρχουν πολλοί ντόπιοι, και αποκλειστικά μόνο όταν συναντιούνται μεγαλύτεροι κάτοικοι της πόλης, την περίοδο της Αποκριάς διεκδικεί δυναμικά την πρωτιά από την κοινή, τα «Αθηναϊκά» όπως περιπαικτικά ονομάζεται στα Κοζανίτικα.

Κάποιοι λόγοι γι' αυτήν την προτίμηση είναι φανεροί έστω και στους μη ειδικούς:

Τα τραγούδια του Φανού, που ακούγονται παντού για τρεις βδομάδες τουλάχιστον και ενθαρρύνουν όποιον θέλει να συνοδέψει, να χρησιμοποιήσει το ιδίωμα. Η συχνή αναφορά εκείνο το διάστημα σε παλιότερα μοντέλα ζωής, αναπόσπαστο στοιχείο της οποίας είναι φυσικά η γλώσσα. Η συνεχής αναβάθμιση αυτών των μοντέλων στη συνείδηση των Κοζανιτών, ως ένα βαθμό δικαιολογημένη αλλά και πολλές φορές υπερβολική - εξαιτίας ίσως μιας νοσταλγικής ματιάς στο παρελθόν, που ωραιοποιεί τα πάντα.

Το χιουμοριστικό πλαίσιο έκφρασης της Κοζανίτικης Αποκριάς, που  με βασικό φορέα του το ιδίωμα, καταφέρνει να διασκεδάζει και τους χρήστες αλλά και αρκετούς άλλους που διαθέτουν σχετική εξοικείωση, με αποτέλεσμα να αναβαθμίζε­ται και να ακούγεται και σε χώρους όπου δε συνηθίζεται τον άλ­λο καιρό. Η χρήση του σε προφορικούς αυτοσχεδιασμούς παρουσιαστών εκδηλώσεων, σιη συγγραφή θεατρικών έργων και επιθεωρήσε­ων με θέματα από την τοπική ζωή. σε χιουμοριστικά κείμενα στους Φανούς και στις εφημερίδες, σε εκπομπές στην τηλεόρα­ση και στο ραδιόφωνο καθώς και στις «βραδιές Κοζανίτικου Χιούμορ», που οργανώνονται εκείνες τις μέρες. Η μεγάλη έκτα­ση της χρήσης αυτής είναι βέβαια αποτέλεσμα της αναβάθμι­σης του γοήτρου του ιδιώματος για τους λόγους που αναφέρθη­καν παραπάνω, αλλά ταυτόχρονα δρα και αντίστροφα, ενι­σχύοντας και ανεβάζοντας το ακόμη περισσότερο.

Το Κοζανίτικα είναι ένα από τα πολλά βορειοελλαδικά ή βόρεια ιδιώματα, των οποίων κύριο χαρακτηριστικό είναι ο συνδυασμός δύο φωνητικών φαινομένων : η σίγηση του άτονου τελικού ί. όπως παραδείγματος χάριν χέρΆ,  τΆ,  Θανάσ', και η στένωση ή κώφωση του ατόνου ε σε ί και του άτονου ο σε ου όπως φιγγάρι  πιδί και κουρίτσ',  Νίκους. Μετά την πτώση του τελικού ί αν η λέξη τελειώνει σε σύμφωνο, το σύμφωνο αυτό θα πάρει μια ουρανική απόχρωση σα να έμεινε ένα φωνηεντικό κατάλοιπο στη θέση του ί που έπεσε.

Σε πολλά από τα ιδιώματα παρατηρείται και πτώση των άτονων ί και ου μέσα στη λέξη, πράγμα που στο Κοζανίτικο ιδίωμα δε συμβαίνει πάντοτε (Λέμε π.χ. σκλί, και γρουνν', κτί αντί για σκυλί, και γουρούνι, κουτί αλλά δε λέμε πγάδι, κράζιτι αντί για πηγάδι, κουράζεται.

Βέβαια το Κοζανίτικο ιδίωμα χαρακτηρίζεται και από άλλες ιδιαιτερότητες μερικές από τις οποίες μοιράζεται και με άλλα βορειοελλαδικά ιδιώματα.  Μερικές από τις πιο σημαντικές είναι:
  • Το σ και το ζ προφέρονται δασέα όπως οι γαλλικοί φθόγγοι ch και j αντίστοιχα, π.χ. ισύ, τραπέζ'.
  • Στη θέση του άτονου ί που έπεσε από το μέσο της λέξης πολλές φορές αναπτύσσεται ένα τ, π.χ. μελτσις αντί για μέλισσες, θέλτς αντί για θέλεις.
  • Στη θέση του ί ή του ου που έπεσε αναπτύσσονται μερικές φορές άλλοι φθόγγοι ή γίνονται διάφορες τροπές των διπλανών συμφώνων π.χ. μπλάρ', θκός, σιδιράθκου  αντί  μουλάρι, δικός, σιδεράδικο.
  • Το λ γίνεται λι και το ν γίνεται νι μπροστά από φωνήεν, αναπτύσσεται δηλαδή ένας απροσδιόριστος μετα­βατικός φωνηεντικός φθόγγος που προέρχεται από ατενή συνίζηση π.χ. Ιλιέν' αντί Ελένη, νιαι αντί ναι.
  • Το θα προφέρεται τα, π.χ. τα τουν βρω, τα πααίνου  αντί θα τον βρω, θα πηγαίνω.
  • Αναπτύσσεται ένα ν σε κάποιους αντωνυμιακούς τύπους, π.χ. άλλνους, όλνους αντί για άλλουνς, όλους.
  • Η κατάληξη -τέρος του συγκριτικού γίνεται -τιαρος π.χ. γλνκότιαρους, τρανύτιαρους κ.λ.π.
  • Παραλείπεται το ημίφωνο ϊ σε ορισμένες λέξεις, π.χ.βραδά, βαθά, αγράδα αντί βραδιά, βαθειά, αγριάδα.
Από τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του ιδιώματος αξίζει να αναφερθούν τα παρακάτω :
  • Τα παλιά περισπώμενα ρήματα εμφανίζονται με το συνηρημένο τύπο τους, π.χ. γυρνώ, καρτιρώ κι όχι γυρνάω, κατρεράω. Έτσι το ρήμα αγαπά π.χ. κλίνεται στον ενεστώτα ως εξής : αγαπά, αγαπάς, αγαπάει, αγαπούμι, αγαπάτι, αγαπούν.
  • Επικρατεί η υποκοριστική κατάληξη -ούλ' π.χ. κουρτσούλ', κουμματσιούλ' αντί για κοριτσάκι, κομματάκι.
  • Ακούγονται ρηματικοί τύποι με τόνο στην τέταρτη από τη λήγουσα συλλαβή και εναν δευτερεύοντα τόνο στην παραλήγουσα, π.χ. έψαγάμι, έχασάμι.
  • Η γενική έχει υποχωρήσει και ανιικαθίσταται από πρόθεση και αιτιατική π.χ. απ' τς λαγοί αντί των λαγών, ΆπΆ τουν άλλου  αντί του  άλλου.

 

Κουζιανιώτ΄κ' γραμματική
 
Μουνουσύλλαβις λέξεις:
    Γδϊ    
    Ξτρι  
    σκνϊ  
    Δλειά 
    θλιά
    ζμί     
    σκλί   
    σνϊ     
    κλιά   
    θχείά
    Κτί   
    σκτι 
    χνι    
    φτειά
    φλιά
Ρήματα  στου  τρίτου  πρόσουπου  απ'  τουν  αόριστουν
    έξυν
    έφτσιν
    έντσιν
    είπιν
    σούντσιν
    σιούρτσιν
    τήρσιν
    τρύπσιν
    βέλτσιν
    ζγκράντσιν
    λιάντσιν
    τάντσιν
    πχίαλτσιν
    νταβάντσιν


 
Σλόγκαν και αβρότητες
 
Κι ένα δείγμα πολύ ... ήπιο από τα κείμενα που εμφανίζονται στους Φανούς, στους τοίχους από τους νουντάδες και στα μαϊριά ή σε ειδικά ταμπλώ που στήνονται επιτόπου:
 
ΚΑΜΟΣΑ ΚΟΥΖΙΑΝΙΩΤΚΑ ΜΑΣΛΑΤΙΑ (Από το Φανό Λάκκους τ' Μάγγαν') 
 
ΣΛΟΓΚΑΝ 
Τί μι χράζουνταν ιμένα τς σκρόψας τα τραγούδια ...
Πού του γιννάει η μάνα του πιδί και που βρίσκιτι!...
Τουν σώθκιν του λάδ'  απού "ν καντήλα.
Ου ντέεισς!  
Όταν λαλής΄ τ΄  Γκόγκουρα του πλί.
Χαλέβ να βγαλ απ τ μύγα ξουγκ. 
Τα θκά μας μουλουγμόν δεν έχν. 
Φτου. σκόρδα, να μην αβασκαθείς!
Μαν τα ζήσουμι μι τα βνά!
Χτίζουντι παλάτια μι πουρδές;
Πάει ου ΙΙαμπόρας στα Γιανντσά ...
-Είπα ξείπα!
Είμστι πατς΄ κι πόστα!
Πρ΄τς Μάρτη μ!
Πού πααίντς Κουτσουπέτινι;  
'Αμα σ'έρθει απού ράστ. 
Η πουρδή τ μόσχους!
Τόρριξιν  στουν ψέκα.
Βίντσιν ου Βάντζος.  
Ικει που φτώ δεν αγλύφου!
Κι τα σκατά μαέριμα!
Ούτι σκόρδα έφαγιν ούτι σκουρδές μυρίζ. 
Είμιστι πουλλοί οι Σιούρδι,αλλά ειμίστι σκόρπιοι.
ΑΒΡΟΤΗΤΕΣ
Λύκους να σι φάει κι αλιπού να σι γραβαλίσ'.
Σι χράζιτι δικανίκ !
Τουν ε'φκιασις τα μούτρα απού κρέας!
Ιά!  Γκαϊλές!...
Σάματ' σι βαραίν' του μπγυαλό!
Το χς χαμένου!
Να σικόψ' ου θός!
Να χιστείς ουρθός!
Ως 'ν κουπρά κι  πίσου!
Του μπγυαλό σ κι ένα πράσου
Να φας τα πουδάρια σ!
Είσι γιουμάτους χαμπάρια!
Είσι ντιπ αλαφρά γιουρτή!
Αμ δε σι γένουντι τα κράνα ...
Μας γιόμσιν μπάφια!
Κώλους γι' άβραστου γάλα!
 
Κοζανίτικο Λεξικό : Ένας επισκέπτης στην Κοζάνη σίγουρα θα χρειαστεί ένα λεξικό για να μπορέσει να καταλάβει το Κοζανίτικο ιδίωμα. Για το λόγο αυτό, το web site www.giapraki.com σε συνεργασία με τον Ηλία Παρδάλη, ετοίμασε ένα λεξικό του Κοζανίτικου ιδιώματος. Το λεξικό αυτό μπορείτε να το κατεβάσετε απο εδώ : Κοζανίτικο Λεξικό απο τον Ηλία Παρδάλη (2,43MB σε pdf)